Skip to main content
Volver a ToponHisp
  • Consulta del diccionario
  • Resultados del proyecto
  • Bibliografía
  • Fuentes
  • Acceso investigadores
esglcaeupt-ptastan

Águeda

Águeda

Tipoloxía ou caracterización xeográfica

Concelho
Freguesia
Río
Idioma del topónimo
Portugués

Étimo, evolución, motivación

*ACUĂTA
Prerromano
Hidronimia » Corriente

Ámbito semántico

Hidronimia » Corriente

Resumen general

Provavelmente derivado da raiz indo-europeia *AKU̯Ā ‘água, rio’, com a qual se relacionam cognatos indo-europeus do latim AQUA ‘água’.

Aspectos históricos e administrativos

Como potamónimo, tem registo desde o século X e, no século XIII, identifica um território, Terra de Agueda (DOELP). O uso como nome de lugar atesta-se mais tardiamente: em 1444 (Centro de estudos Históricos, 2017, p. 272); em 1515, no reinado de D. Manuel I (Livro do Forais Novos da Estremadura, folha 207, v. col. 2). O rio assim chamado nasce na serra do Caramulo, no concelho de Oliveira de Frades. O concelho com sede na localidade do mesmo nome foi criado em 1853. A localidade de Águeda foi elevada a cidade em 1985.

Información específica de étimo para este topónimo

Águeda não se relacionará diretamente com o latim aqua, mas com uma forma cognata da raiz indo-europeia *aku̯ā- ‘água, rio’ (cf. IEW e Moreira_1967 p. 54). Na perspetiva da hipótese do europeu antigo, Hoz_1963 (p. 230) inclui o rio português bem como o seu homónimo salmantino (o Águeda, que serve de fronteira com Portugal) numa série hidronímica europeia que Un_Krahe (p. 54 e 62) filia na raiz *ag̑- 'conduzir, agitar', presente no verbo latim AGŌ ‘conduzir’: Aga (Letonia) ou o Eger < Agara 805, afl. do Elba, entre outros (ver também IEW e Bascuas_Hidron2014, p. 125). Nas atestações medievais de Águeda predominam as formas em ag- sobre as variantes  em ak- ou akk- (cf. Moreira_1967, p. 57). É possível postular desde a época pré-latina uma oclusiva velar vozeada, e não uma surda, se se considerar que geralmente o -g- intervocálico latino se manteve no galego-português, quando seguido de uma vogal [+recuada]: PLĀGA- > chaga; mas LĒGE- > lei, porque a vogal é [-recuada] (contudo *VAGATIVU > vaadio > vadio, com supressão de um -g- entre vogais [+recuadas] – cf. Williams_1961 (p. 78), Huber_1989. Quanto à sequência -eda de Águeda, também esta procederá de morfologia pré-latina, em cuja análise importa salientar a passagem de vogal baixa [a] postónico a vogal [-recuada] (Agata ou Agada > Águeda). A elevação da vogal deve-se provavelmente à posição em sílaba átona, fenómeno recorrente na descrição do português: *MANIANA > menhã, var. de manhã; PANARIA > peneira (cf. Nunes_1989, p. 60/61, que também regista a situação inversa: serrar > çarrar; SECRETU > sagredo). A respeito da diacronia de -ada < -ata, Bascuas_Hidron2002 (p. 30) assinala a frequência significativa, na hidronímia pré-latina, do sufixo -t. Guerra_1998 (p. 727) igualmente salienta a frequência do sufixo -t- na onomástica lusitana, embora não o encontre na toponímia correspondente, o que torna mais notável o potamónimo em apreço, situado no norte da antiga Lusitânia.

No DOELP sugere-se que o nome evoluiu do latim eclesiástico Agătha – por sua vez, adaptação do grego Ágathé –, do qual derivam também os antropónimos Ágata e Águeda, que ocorrem em hagiónimos e deram origem a topónimos (p. ex. Santa Águeda, em Lousada, distrito do Porto, e Sernacelhe, distrito de Viseu). Esta hipótese carece de dados capazes de explicar como de um antropónimo feminino se originou o potamónimo em apreço. Também não tem fundamento a tese de Fernandes (1943), segundo a qual Águeda evoluiu de Anegia, topónimo que hoje se aceita corresponder a Eja, no concelho de Penafiel(cf. Fernandes 1999, s. v. Eia). Quanto a Águeda, que ocorre como orónimo, denominando elevações (nos concelhos de Silves, Tavira e Alcoutim), não há dados que permitam supor cognação com os potamónimos aqui comentados.

Documentación histórica

Antigua y medieval

  • "inter Agata et Vauga" 883 PMH Dipl. p.7
  • "in ribulo de Agada" 981 PMH Dipl. p. 81
  • "in ripa de Agada" 981 PMH Dipl. p. 82
  • "circa riuulo Agata" 1018 PMH Dipl. p. 148
  • "in ripa de Accata" 1037-1067 PMH Dipl. p. 279
  • "discurrente rivulo Agada" 1131 DMP I p. 140

Moderna

  • “Águeda. Antiga Cidade na Lusitania hoje Villa de Portugal entre Porto, & Coimbra, sobre o rio do mesmo nome.” 1712 Bluteau
  • “Agueda. Neste Reino há dous rios deste próprio nome: hum, que passa por Agueda, e este he o Emineum dos antigos, que vay morrer em Aveiro: outro, que divide Portugal de Castella na Comarca de Riba-Coa.” 1762 Castro_1762 p. 102
  • “Agueda.– Nasce ao S. da F. de Varzielas, na serra do Caramulo […] entra no Vouga […]" 1874 Baptista_ChorograModernaPt p. 73/74
  • “Águeda. Diz-se que o nome desta povoação (hoje vila e sede de concelho do distrito de Aveiro) foi Anegia.” 1943 Fernandes_1941_1943 p. 79

Paisaje toponímico próximo

Águeda (topónimo), Agadão (afluente do curso superior), Agadão (topónimo), Aguada de Baixo (topónimo), Aguada de Cima (topónimo).

Cognados

Águeda (cidade, distrito de Aveiro), Águeda (Guarda/Salamanca), Agadão (afluente da margem esquerda do Águeda), Agadão (lugar e antiga freguesia do concelhos de Águeda).

Carlos Rocha:  "Águeda", 

en Toponimia de Galicia e Portugal (PID2020-114216RB-C61), proyecto integrado en Toponomasticon Hispaniae, financiado por el MCIN/AEI/10.13039/501100011033/. http://toponhisp.org 

[consultado en 10-01-2026].
Fecha: 24/01/2024
438
portugues

Coordenadas: -8.448154 40.571301

Las coordenadas en el estado español proceden del IGE

×Cerrar

Visualización de capas

One fine body…

Close Save changes
Transcripción fonética
[ˈagɨdɐ]
Audio
Provincia
Aveiro
Población (INE 2020)
22 414 (2022 (INE, Portugal))

Gentilicio y apodos colectivos

Gentilicio(s)

aguedense

Seudogentilicio(s)
Sin datos

Antropónimos originados por el topónimo

Apellido
Águeda
387 ocurrencias
Fuente: Forebears, DOELP

O uso de Águeda como apelido decorrerá da sua atribuição como alcunha alusiva ao topónimo (DOELP). Em alternativa ou paralelamente, pode ter surgido de título nobiliárquico, referente à atual cidade de Águeda ou ao seu território (GEPB e Tavora_2010).

Águeda
Nombre
Águeda
443 ocurrencias
Fuente: Forebears, DOELP

Fora do território ibérico, o site Forebears indica que Águeda, usado como nome próprio, tem um número significativo de ocorrências em Moçambique (3840).

Águeda

Bibliografía específica

Centro de Estudos Históricos. 2017. Cortes portuguesas. Reinado de D. Afonso V (Cortes de 1441-1447). Lisboa: Centro de Estudos Históricos, Universidade Nova de Lisboa, 272

Livro dos Forais Novos da Estremadura, folha 207, v. col. 2 (apud Costa_DicCorPor e António Gomes da Rocha Madahil, Forais novos do distrito de Aveiro, Vol. 1, pp. 89-101.)

Firmas

Redacción: Carlos Rocha

Rio Águeda e cidade de Águeda (https://www.cm-agueda.pt/pages/204)

Rio Águeda e cidade de Águeda (https://www.cm-agueda.pt/pages/204)

Ministerio de ciencia
Xunta de Galicia
Instituto da Lingua Galega
UPNA
UAM
Universidad de Zaragoza

El proyecto I+D+I Toponomasticon Hispaniae está financiado por el MCIN/AEI/10.13039/501100011033/. La presente aplicación contó con una ayuda para la consolidación y estruturación de unidades de investigación competitivas de la Xunta de Galicia (ED431C 2021/20).

Menú del pie

  • Políticas de privacidad
  • Políticas de cookies
  • Contacto
-
-
-
-